ศัพท์ช่าง “กระดี่” หรือ “กะดี่” ความหมายที่ไม่มีในพจนานุกรม

ว่างเว้นจากข้อเขียนเกี่ยวกับคำศัพท์ช่างมาระยะหนึ่ง คราวนี้จะได้นำเสนอ คำว่า กระดี่ หรือ กะดี่ คำนี้ยังไม่ทราบวิธีการออกเสียงที่ชัดเจนว่าจะออกเสียงอย่างไรแน่

          กระดี่ หรือ กะดี่ คือ เครื่องมือสำหรับปั้นปูนชนิดหนึ่งทำด้วยไม้มีลักษณะคล้ายเกรียง ขนาดเล็กใหญ่ต่าง ๆ กัน ช่างปั้นจะคิดทำกันไว้ใช้เอง ลักษณะของกระดี่ หรือ กะดี่ ทำด้วยแผ่นไม้ไสบาง ๆ ยาวขนาดหนึ่งคืบ ปลายเรียว มีด้ามจับ ใช้ประโยชน์ได้หลายอย่าง เช่น ปาดเนื้อปูนส่วนที่เกิน ไล้เนื้อปูนให้เรียบ ปั้นเส้นลวด แต่งตัวลาย ขัดผิว และลูบหน้ากระดาน ช่างบางคนอาจใช้สำหรับปั้นและบากลายแทนเกรียงก็มี 

          เคยคุยกับ ช่างสมชาย บุญประเสริฐ ถึงเครื่องมือชนิดนี้ ช่างสมชายบอกว่าในกลุ่มช่างปั้นลายที่เป็นคนจังหวัดอื่นไม่รู้จักชื่อของเครื่องมือชนิดนี้ แต่จะเรียกกันทั่วไปว่า ไม้โบก แต่สำหรับช่างปูนปั้นเมืองเพชรนั้นจะแยกอย่างชัดเจนระหว่าง กระดี่ หรือ กะดี่ กับ ไม้โบก ไม้โบกจะมีขนาดใหญ่ ยาวกว่ามาก หน้าตัดเท่ากันทั้งสี่ด้าน ไม่ได้เรียวปลายอย่าง กระดี่ หรือ กะดี่ และไม้โบกก็มีทั้งที่จับด้วยมือข้างเดียวและจับได้สองมือ ส่วน กระดี่ หรือ กะดี่ มีขนาดเล็กส่วนมากจะจับมือเดียว ถ้าเล็กมากก็จับเพียงสามนิ้ว

          เมื่อมาค้นศัพท์คำนี้เปรียบเทียบดูระหว่างพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 กับ พจนานุกรมฉบับมติชน พิมพ์ครั้งแรกปี 2547 พบว่า คำนี้มีหลายความหมาย แต่ทั้งสองเล่มก็ไม่เห็นว่าจะมีความหมายถึงเครื่องมือของช่างปั้น ดังนี้

          กระดี่ 1 น. ชื่อปลาน้ำจืดชนิดหนึ่งในสกุล Trichogaster วงศ์ Belontiidae เช่นเดียวกับปลาสลิดแต่มีขนาดเล็กกว่า ครีบท้องยาวยื่นเป็นเส้น มี 3 ชนิด คือ กระดี่หม้อ กระดี่นาง และกระดี่นางฟ้าหรือกระดี่มุก

          ในพจนานุกรมฉบับมติชน ให้รายละเอียดของกระดี่ที่เป็นชื่อของปลา ไว้ว่า น. ปลาน้ำจืด ตัวแบนข้างมาก ปากเล็ก ขากรรไกรล่างยื่นล้ำ
กว่าข้างบน เกล็ดละเอียด ขอบเกล็ดหยักซี่หวี ครีบอกยาวถึงใต้ท้องตัวลายขาวน้ำเงิน จุดแต้มสีน้ำเงินบริเวณกลางลำตัวทั้งสองข้าง

          กระดี่ ที่เป็นชื่อของปลานี้ยังไปข้องเกี่ยวกับสำนวนไทยว่า กระดี่ได้น้ำ หมายถึง อาการที่แสดงความดีอกดีใจตื่นเต้นจนเนื้อตัวสั่น เหมือนปลาที่ได้น้ำฝนใหม่ทำนองนั้น เช่น พระยาศรีสุนทรโวหาร (ผัน สาลักษณ) บรรยายอากัปกิริยาของปลาที่ได้น้ำใหม่ในเรื่องอิลราชคำฉันท์ ความว่า

                       ชะโดดุกกระดี่โดด            สลาดโลดยะหยอยหยอย

          กระเพื่อมน้ำพะพร่ำพรอย              กระฉอกฉานกระฉ่อนชล

          กระดี่ 2 . ชื่อกบชนิดหนึ่งสำหรับไสไม้ให้เป็นร่องโค้ง เรียกว่า กบกระดี่ ในพจนานุกรมฉบับมติชนให้ความหมายว่า น. กบไสไม้สำหรับตบแต่งบังใบของบานประตูและหน้าต่างให้เรียบร้อยหลังจากใช้บังใบไสแล้ว เรียกว่า กบกระดี่

          กระดี่ 3 . ชื่อหม้อดินเผาขนาดใหญ่ ปากกว้าง มีขีดเป็นรอยโดยรอบ ใช้เป็นหม้อแกง เรียกว่า หม้อกระดี่

          กระดี่ 4 . เคลื่อนย้ายวัตถุที่มีน้ำหนักมากซึ่งเคลื่อนย้ายยาก เช่น เสา เสาเข็ม หรืออื่น ๆ วิธีคือนำไม้หรือวัตถุอื่นที่มีความยาวและแข็งแรงพอ มาปักลงบนพื้นให้ปลายไม้ล้ำเข้าไปใต้วัตถุด้านตรงข้ามกับทิศทางที่ต้องการจะเคลื่อนย้าย แล้วงัดวัตถุนั้นให้เคลื่อนที่

          กระดี่ในความหมายที่ 4 เห็นทีว่าจะตรงกับที่เขียนว่า กะดี่ เพราะในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ให้ความหมายไปทำนองเดียวกันว่า ก. ดีดหรืองัดของหนักขึ้น เช่น กะดี่ซุง กะดี่เสา สรุปว่า ถ้าจะใช้เรียกริยาการเคลื่อนของหนักสามารถใช้ได้ทั้ง กระดี่ และ กะดี่

          ส่วนเครื่องมือช่างที่ยังไม่ทราบแน่ว่าจะเรียก กระดี่ หรือ กะดี่ นั้นไม่ได้นิยามความหมายเอาไว้

                เป็นที่น่าสนใจสำหรับเครื่องมือช่างปูนปั้นชนิดนี้ ที่กลุ่มช่างปั้นเมืองเพชรรู้ใช้ รู้จักทำ รู้จักเรียกชื่อ และคาดว่าจะเป็นเครื่องมือชนิดเดียวที่ใช้เฉพาะช่างปั้นเมืองเพชร แต่ที่ยังสรุปไม่ได้ชัดอย่างที่บอก คือ ไม่ทราบแน่ชัดว่าจะเขียนว่า กระดี่ หรือ กะดี่ แต่ถ้ายึดตามเสียงแล้ว
คิดว่าช่างเมืองเพชรคงไม่ได้หมายถึงปลาอย่างเดียวแน่นอน

error: ขอสงวนสิทธิ์ ในการคัดลอกบทความ !!